Wczoraj, dziś, jutro polskiej gospodarki odpadami.

Dla obecnych czterdziesto-pięćdziesięciolatków widok wozu z woźnicą opróżniającym łopatą zawartość murowanych śmietników to obraz z ich nieodległego dzieciństwa. Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte to zmiana systemu gromadzenia odpadów i rozwój mechanizacji wywozu. Rozwój ujęty w ramy planowania centralnego, skutkiem którego do końca lat osiemdziesiątych sztuką było otrzymać dostateczną ilość pojemników, choć lepiej było z przyznawanymi dla przedsiębiorstw komunalnych specjalistycznymi pojazdami. Nie istniał problem warunków składowania odpadów. Wystarczyło znaleźć nieco wolnego gruntu i po sprawie. Poprawnie rozwinięto skup i obrót surowcami wtórnymi.

Upodmiotowienie gmin i urynkowienie gospodarki to lata dziewięćdziesiąte. Dla polskiej gospodarki odpadami to lata przełomu. Zaczął powstawać rynek transportu odpadów komunalnych. Komercjalizacja usług wyzwoliła inicjatywy nie tylko gmin, które lawinowo zaczęły przekształcać dotychczasowe państwowe przedsiębiorstwa komunalne w spółki prawa handlowego, ale co cenne przedsiębiorców prywatnych lokujących kapitały w nabywanie samochodów "śmieciarek" głównie sprowadzanych z NRD-owskiej wyprzedaży.

Codziennością stało się, że gminy sprzedawały swoje przedsiębiorstwa lub udziały inwestorom zagranicznym. Głównie niemieckim. Kapitał obcy nie zainwestował jednak znacząco w unieszkodliwianie odpadów komunalnych. Nowe składowiska i zakłady unieszkodliwiania powstawały wysiłkiem gmin, najczęściej przy wykorzystaniu środków pomocowych i celowych funduszy krajowych. Na mapie kraju pojawiło się kilkanaście różnorodnych technologii utylizacji i zagospodarowania odpadów. Jedne sprawdziły się bardziej, drugie mniej.

Otwarcie granic pozwoliło menadżerom i specjalistom z branż oczyszczania miast zapoznać się z poziomem i trendami obowiązującymi szczególnie w Europie Zachodniej. Staliśmy się bogatsi o doświadczenia i kontakty. To z pewnością zaowocowało, pierwszą polską ustawą o odpadach, która uzupełniona ustawą o utrzymaniu czystości i porządku w gminach wyznaczyła ramy postępowania wobec planowania, zarządzania, realizacji i kontroli poszczególnych ogniw gospodarki zarówno odpadami komunalnymi jak i powstającymi w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej. Przyzwyczailiśmy się do pracy i standardów europejskich. Gospodarka odpadami objęła nie tylko tereny miejskie ale coraz większym zasięgiem objęła obszary wiejskie.

Stojąc na progu wejścia do unii europejskiej poddajemy weryfikacji wszystkie dotychczasowe przepisy ochrony środowiska znacząco je rozszerzając i uszczegółowiając, tak aby mogły odpowiadać standardom europejskim. To nowa jakość legislacyjna. Nowa ustawa o ochronie środowiska, o odpadach, o postępowaniu z odpadami użytkowymi. To konieczność nowelizacji ustawy "śmieciowej".

Nowy wiek to nowe podejście do pojmowania ochrony środowiska. Traktowanie środowiska kompleksowo zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju wymusza podejmowanie działań zintegrowanych, ukierunkowanych na zarządzanie logistyczne.

Ochrona środowiska podobnie jak każda dziedzina nauki i praktyki podlega ciągłemu procesowi ewolucji. Dokonując określeń porównawczych, lata sześćdziesiąte nazwano okresem "rozcieńczeń", siedemdziesiąte "dopuszczalnej chłonności", osiemdziesiąte "końca rury". Obecnie obowiązuje zasada "zrównoważonego rozwoju".

Tak zdefiniowane dekady znajdowały odbicie w obowiązującym porządku prawnym zarówno krajach Europy Zachodniej, Ameryki jak i Polski.

Obecne podejście do ochrony środowiska nakazuje pojmować ją w sposób kompleksowy, a nie rozdzielczy, bądź wybiórczy jak to było do niedawna. Nie można rozwiązywać problemu np. ochrony gleb nie zauważać powiązań z ochroną wód, powietrza, zieleni czy krajobrazu i to zarówno w aspektach czysto przyrodniczych jak i prawnych czy ekonomicznych. Nie można patrzeć tylko na jedną wieś, miasto czy gminę nie patrząc szarzej na powiat, województwo czy kraj. Stąd w obecnym ustawodawstwie położono nacisk na plany. Począwszy od planów krajowych, a skończywszy na planach poszczególnych przedsiębiorców. W przygotowywanej nowej ustawie o odpadach ma to wyraz szczególny.

Kompleksowy i zintegrowany rozwój to nie tylko kategoria stricte ekologiczna, ale przede wszystkim prawna i ekonomiczna. Określa się ją mianem logistyki. Stąd "zrównoważony rozwój" to zarządzanie logistyczne, czyli zarządzanie zintegrowane i kompleksowe.

Powtarzając słowa zawarte w książce prof. Piotra Blaika "Logistyka - koncepcja zintegrowanego zarządzania" - "logistyka jest koncepcją planowania, sterowania, organizowania i kontrolowania fizycznego obiegu towarów i jego informacyjnych uwarunkowań, wymagającą ujęcia systemowego. Przepływy informacyjne mogą rozciągać się na różne ogniwa, fazy, podsystemy. Integracja i kompleksowość poszczególnych modułów logistyki (gromadzenie, transport, unieszkodliwiania, itp.) znajduje odbicie w tworzeniu zintegrowanych systemów organizacyjnych i informacyjno-regulacyjnych. Logistyka stanowi orientację efektywnościową w ujęciu systemowym, opierającą się na kompleksowej analizie oraz kształtowaniu poziomu i struktury kosztów, a w której centralna rolę odgrywa odpowiedni poziom i jakość świadczonych usług (szybkość i terminowość realizacji zamówień, jakość i niezawodność świadczonych usług ). Logistyka stanowi źródło odkrywania oraz kształtowania nowych potencjałów i zdolności kreowania wartości i korzyści, zapewniających długofalowy wzrost efektywności i sukcesów przedsiębiorstwa (trójwymiarowy efekt strategiczny logistyki). Koncepcja logistyczna jest osadzona na realiach rynku, tzn. że bazą i przesłanką wszystkich (operacyjnych i strategicznych) działań oraz decyzji i rozwiązań w sferze logistyki powinno być podejście zorientowane na wymagania rynku oraz możliwości jego kształtowania i rozwoju. Logistyka stanowi "potencjał" i instrument strategiczny marketingu, który wspomaga w sposób długofalowy przedsięwzięcia i komponenty strategii rynkowej przedsiębiorstwa, determinując jej skuteczność. Zintegrowane struktury logistyczne mają charakter dynamiczny, co zwiększa zdolność dostosowania się przedsiębiorstw do zmian na rynku oraz zmian w zakresie ekonomicznych, organizacyjnych i technicznych warunków gospodarowania .Aktywny i integracyjny aspekt logistyki przejawia się w jej funkcji koordynacyjnej, przenikającej podstawowe klasyczny sfery działalności przedsiębiorstwa i cały proces gospodarowania (m.in. koordynacja styków funkcji i czynności logistycznych z innymi funkcjami przedsiębiorstwa oraz koordynacja styków i tendencji w obszarze celów i komponentów logistyczno-marketingowych w całym układzie rynkowym). Logistyka jest zorientowana na wykorzystanie zależności i efektów strategicznych".

Logistyka komunalna, logistyka ochrony środowiska to wyznacznik nowego podejścia do systemu zarządzania zarówno na poziomie strategicznym jak i operacyjnym tak kraju jak i poszczególnego przedsiębiorcy. Już dziś mamy dobre przykłady zarządzania logistycznego w gospodarce odpadami naszych przedsiębiorstw. Tej gospodarce, ten model wydaje się służyć, stąd należałoby dołożyć wysiłku aby mógł się on upowszechniać w imię stabilności polskiej ekologii i gospodarki w nowej dekadzie nowego wieku. Racjonalizacja działań w skali makro jak i mikro stwarza konieczność powołania dla szeroko rozumianej gospodarki odpadami instytucji regulacyjnej. Instytucji wyznaczającej standardy i weryfikującej działania nieracjonalne i nieprawidłowe. Koniecznością staje się potrzeba zaistnienia mechanizmu który dopuszczałby na wybrany segment rynku tylko te podmioty które spełniałyby określone warunki logistyczne. Rolę w tym powinien odgrywać samorząd zawodowy i gospodarczy. Myślę, że rozbudowujące się wciąż prawo odpadowe zostanie usystematyzowane w jednym zbiorze i stanie się niedługo kodeksem gospodarki odpadami.

Gospodarka odpadami jest to zespół kompleksowych i zintegrowanych działań związanych z ilością i jakością odpadów komunalnych, użytkowych i przemysłowych powstających na określonym obszarze - podejmowanych w celu ich minimalizacji, gromadzenia, transportu, unieszkodliwiania oraz zbytu i funkcjonujących w aktualnym systemie prawnym, ekonomicznym, technicznym i edukacyjnym wspartym kontrolą, nadzorem i akceptacją społeczną.

Obecnie, kiedy gminy w dużej mierze same decydują o hierarchii i sposobie realizacji wyznaczonych przez siebie zadań łatwiej jest, przystąpić do tworzenia systemu gminnej gospodarki odpadami. Definiując gospodarkę odpadami w powyższy sposób - widać, że w materii tej nie można działać przypadkowo, że wymaga ona szczegółowego zaprogramowania na poziomie gminy, powiatu i województwa w korelacji z programem krajowym.

Od 1 stycznia 1998 roku obowiązuje ustawa o odpadach z dnia 27 czerwca 1997 roku, która w powiązaniu z ustawą z dnia 13 września 1996 roku o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, tworzy kompleksowy system prawny w zakresie gospodarki odpadami. Obliguje ona wszystkie podmioty uczestniczące w procesie gospodarki odpadami, tj. wytwórców i odbiorców odpadów, do prowadzenia działań mających na celu eliminowanie lub minimalizowanie powstawania odpadów, ich gospodarcze wykorzystanie w przypadku, gdy nie udało się zapobiec ich powstaniu, lub w ostateczności ich bezpieczne unieszkodliwianie. Obowiązek ten dotyczy również organów administracji, które poprzez ogólne rozstrzygnięcia prawodawcze (w tym także planistyczne) oraz indywidualne decyzje kształtują politykę w zakresie gospodarki odpadami w danym regionie. Również odbiorca odpadów niebezpiecznych obowiązany jest do uzyskania zezwolenia na ich usuwanie. Zarówno wytwórca jak i odbiorca odpadów zobowiązany jest do prowadzenia jakościowej i ilościowej ewidencji odpadów.

Utrzymanie czystości i porządku w gminach należy do obowiązkowych zadań własnych gminy. Gmina ma obowiązek (samodzielnie lub wspólnie z innymi gminami) wybudowania, utrzymania i eksploatacji obiektów służących do unieszkodliwiania lub wykorzystania odpadów komunalnych - tj. składowiska, kompostowni lub instalacji do termicznej utylizacji odpadów. Powinna zapobiegać również zanieczyszczaniu ulic, placów i terenów otwartych poprzez likwidację nielegalnych składowisk odpadów i przeciwdziałanie ich powstawaniu, ustawianie koszy ulicznych na odpady w miejscach intensywnego ruchu pieszego oraz organizowanie odbioru odpadów komunalnych z urządzeń ruchomych. Prace związane z zapewnieniem utrzymania czystości i porządku na terenie gminy wykonywać winny odpowiednie jednostki organizacyjne stworzone przez nią. Gmina powinna stworzyć również warunki do selektywnej zbiórki, segregacji i składowania odpadów przydatnych do wykorzystywania. Obowiązek ten dotyczy również gospodarki odpadami niebezpiecznymi wydzielonymi z odpadów komunalnych - we współpracy z właściwymi organami administracji rządowej. Szczegółowe zasady utrzymania porządku i czystości na terenie gminy winny być ustalone uchwałą rady gminy. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta wydaje zezwolenia na prowadzenie działalności polegającej na usuwaniu, wykorzystywaniu i unieszkodliwianiu odpadów komunalnych.

Właściciele nieruchomości mają obowiązek wyposażenia nieruchomości w urządzenia służące do gromadzenia odpadów komunalnych, usuwania i unieszkodliwiania odpadów oraz utrzymywanie tych urządzeń w należytym stanie technicznym i sanitarnym, a także przyłączenie się do istniejącej kanalizacji sanitarnej. Właściciele nieruchomości mogą zlecić obowiązek usuwania i unieszkodliwiania odpadów komunalnych jedynie jednostce organizacyjnej posiadającej w/w zezwolenie. Muszą jednocześnie - na żądanie wójta, burmistrza bądź prezydenta miasta - okazać umowę zawartą z taką jednostką lub dowód płacenia za usługi bądź składowanie odpadów na składowisku odpadów komunalnych. W przypadku nie udokumentowania przez właścicieli nieruchomości właściwego postępowania z odpadami komunalnymi, gmina przejmuje obowiązek usuwania i unieszkodliwiania odpadów pobierając od właścicieli opłaty.

Gospodarkę odpadami w gminie należy prowadzić w sposób racjonalny zgodny z uchwalonym programem ochrony środowiska. Namiastką gminnych programów gospodarki odpadami czyli ochrony środowiska przed odpadami, są stanowione powszechnie przez poszczególne Rady Miast czy Gmin, różnie nazywane plany, programy, regulaminy, zasady utrzymania porządku i czystości w gminie. Sprowadzają się one jednak na ogół do zbioru praw i obowiązków wytwórców odpadów oraz przewoźników nieczystości stałych i płynnych. Mają głownie charakter działań doraźnych, rzadko nakreślają natomiast kierunek działań perspektywicznych.

Gminny i powiatowy program (plan) gospodarki odpadami powinien określić, jak docelowo będzie się postępować na terenie gminy i powiatu ze wszystkimi rodzajami odpadów: komunalnymi, powstającymi w wyniku działalności bytowej mieszkańców i działalności gospodarczej o charakterze użyteczności publicznej, przemysłowymi oraz użytkowymi, które mogą być wtórnie wykorzystane. Należy w szczególności uwzględnić sposób postępowania z odpadami niebezpiecznymi - np. szpitalnymi (grożącymi zakażeniem), bateriami, akumulatorami czy przeterminowanymi lekarstwami (niebezpieczne chemicznie). W grupie odpadów użytkowych nie można pominąć wyeksploatowanych samochodów oraz sprzętu domowego, jak lodówki czy telewizory. Pomimo braku krajowego programu postępowania z odpadami przemysłowymi szczególnie niebezpiecznymi, gminy lub związki gmin winne przewidzieć możliwość ich deponowania w przeznaczonych do tego celu składowiskach, ostatecznych lub przejściowych.

Po przeprowadzeniu podziału rodzajowego odpadów kolejnym elementem programu powinno być określenie sposobu postępowania z nimi tj. gromadzenia, transportu, utylizacji i zbytu. Przyjęcie modułu gromadzenia odpadów zależy głównie od charakteru zabudowy oraz rozległości obsługiwanego terenu i odległości od miejsca zdeponowania lub zbycia odpadów, a także od ustalenia, które z odpadów użytkowych zbierane będą selektywnie. O tym, jakie odpady zbierane będą oddzielnie, powinna zdecydować przyjęta technologia utylizacji, a także możliwość ich zbytu i wtórnego przetworzenia. W przypadku terenów znacznie oddalonych od miejsca ostatecznego deponowania lub zbytu odpadów, celowym jest utworzenie stacji pośrednich (stacja przeładunkowa, gminny punkt gromadzenia odpadów). Ważnym elementem modułu gromadzenia jest również określenie typu pojemników oraz dobór ich kolorystyki. Do wydzielonego rodzaju odpadu powinien być przypisany określony kolor. Modułowi gromadzenia przyporządkowany musi być moduł transportu. Typ pojazdów uwarunkowany jest rodzajem pojemnika, a ilość i wielkość pojazdów - założoną organizacją pracy.

Bardzo istotnym elementem miejskiego systemu gospodarki odpadami jest organizacja i zarządzanie. Należy zwrócić uwagę na umiejscowienie zarządzającego systemem oraz wykonawców poszczególnych jego elementów. Gmina ma obowiązek stworzenia warunków do właściwego gospodarowania odpadami, zatem musi one jednoznacznie wyznaczyć i umiejscowić organizatora i realizatorów przyjętego programu. Zarządzający systemem to instytucja, która pobiera wszystkie opłaty i dysponuje nimi, sterując jednocześnie działaniami wg przyjętego programu. Gmina zatwierdzając statut swojej jednostki, nakazuje jej świadczenie usług użyteczności publicznej w jej imieniu i na jej rachunek, równocześnie wspierając jej działania gospodarcze działaniami administracyjnymi. W systemie gospodarki odpadami prawną formą działania administracji obok nadzoru i kontroli przestrzegania zasad programu, jest stosowanie nakazów i zobowiązań administracyjnych.

W module kontroli istotne miejsce zajmuje straż miejska czy gminna służba porządkowa. Działania nakazowe i karne musi poprzedzać edukacja w zakresie ochrony środowiska przed odpadami. Uznając, że realizacja systemu gospodarki odpadami to proces długofalowy, głównym adresatem kształtowania zachowań i nawyków proekologicznych powinna być młodzież szkolna. Edukacja ekologiczna musi stanowić stały element programu i funkcjonować w formie wydzielonej, samoistnej jednostki gminy, lub wchodzić w strukturę jednostki zarządzającej systemem.

Realizację poszczególnych składników systemu wiąże sposób finansowania oddzielny dla wykonywania zadań bieżących i inwestycyjnych. Powszechnie twierdzi się, że to właśnie bariera finansowa jest głównym hamulcem wstrzymującym proces działań w tej części gospodarki. Prawdziwym jednak powodem spowolnionego tempa działań jest brak ścisłego ustawodawstwa i niski poziom ogólnej wiedzy o gospodarowaniu odpadami.

SYSTEM "PREKO-ZG"

Ustawy o odpadach oraz o utrzymaniu czystości i porządku w gminach w sposób jednoznaczny nakładają na gminy obowiązek opracowania programu oraz stworzenia warunków organizacyjnych i technicznych niezbędnych do zapewnienia ochrony środowiska przed odpadami. Są one w szczególności zobowiązane zapewnić budowę składowisk odpadów komunalnych oraz urządzeń do ich unieszkodliwiania. Odpowiadają również za prawidłową eksploatację tych urządzeń. Zadania gminy rozszerzono ponadto o obowiązek inicjowania i organizowania powszechnej zbiórki odpadów, zwłaszcza pokonsumpcyjnych, w celu gospodarczego ich wykorzystania. Obowiązkiem bezpiecznego składowania lub utylizacji odpadów przemysłowych ustawodawca obarczył producenta tych odpadów. Gmina powinna jednak uwzględniać w projektach planów zagospodarowania przestrzennego zadania z zakresu ochrony środowiska przed odpadami nie tylko komunalnymi i użytkowymi, lecz także powstającymi w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej, w produkcji i usługach.

Gospodarkę odpadami należy traktować w sposób kompleksowy i zintegrowany. Podstawą działań jest posiadanie gminnego systemu gospodarki odpadami. System taki powinien określać:

• organizację gminnej gospodarki odpadami,

• sposób gromadzenia, transportu i utylizacji odpadów,

• kształtowanie świadomości ekologicznej,

• kontrolę i nadzór,

• sposób finansowania przedsięwzięć,

• zasady gospodarki odpadami.

Przykładem właściwego podejścia do problemu odpadów może być Zielona Góra. Przyjęty system gospodarki odpadami nosi nazwę "PREKO ZG" (rys 6-1).

Rysunek 6-1. "PREKO-ZG"- System organizacyjno-techniczny gromadzenia i unieszkodliwiania odpadów komunalnych i przemysłowych w Zielonej Górze.

Stanowi on efekt dziesięcioletniej pracy nad realizacją jego poszczególnych elementów. Pierwszym krokiem było zinwentaryzowanie w 1983 r. w "Raporcie o stanie środowiska naturalnego miasta Zielonej Góry" elementów związanych z gromadzeniem, transportem i deponowaniem odpadów komunalnych i przemysłowych powstających w granicach miasta. Podsumowanie zawierające wnioski doraźne i długoterminowe stanowiło podstawę opracowania harmonogramu realizacyjnego, będącego załącznikiem do Uchwały Rady Miejskiej w sprawie miejskiego programu ochrony środowiska.

Ograniczona powierzchnia dotychczasowego wysypiska oraz odmowa zlokalizowania nowego poza granicami miasta stanowiły podstawowe powody podjęcia decyzji o budowie komunalnej kompostowni odpadów. Decyzja ta wymusiła wprowadzenie rozdzielenia odpadów komunalnych od przemysłowych. Ponieważ za odpady powstające w wyniku działalności gospodarczej odpowiada ich producent, dlatego z inicjatywy Urzędu Miejskiego 16 największych zakładów miejskich powołało 1989 r. spółkę prawa handlowego pod nazwą "Spółka Przemysłowa z o.o. do Składowania i Unieszkodliwiania Odpadów". Głównym zadaniem spółki było rozwiązanie problemu bezpiecznego zagospodarowania odpadów poprodukcyjnych.

Rysunek 6-2. "PREKO-ZG"- Miejskie Centrum Edukacji Ekologicznej w Zielonej Górze (powiązania).

Równocześnie miasto doczekało się oddania nowej, bazy usług komunalnych, która umożliwia sprawne przeprowadzanie remontów sprzętu i pojazdów służących oczyszczaniu miasta i transportowaniu odpadów. Posiada ona dobre zaplecze magazynowo-składowe, garażowe i socjalno-biurowe. Dysponując określoną bazą materialną i organizacyjną można było powiązać swobodnie dotychczas funkcjonujące elementy i po uporządkowaniu nadać im charakter systemowy.

Powstały system miejskiej gospodarki odpadami ujął ją w sposób kompleksowy i zintegrowany. Kompleksowość polega na objęciu zakresem działania wszystkich odpadów - komunalnych, przemysłowych i użytkowych - powstających na terenie miasta, bez względu na miejsce ich powstawania. Zintegrowanie systemu, to ustalenie wielkości bilansowych, organizacji i technologii na poziomie gromadzenia, transportu, utylizacji i zbytu odpadów. Wyodrębnione moduły wymagają szczegółowego określenia na etapie planowania, programowania, projektowania, wykonawstwa i eksploatacji. Zrealizowano to w przypadku Zielonej Góry.

Spuścizną gospodarki planowanej centralnie minionego okresu jest zrealizowanie tylko dwóch modułów tworzących kompleksowy i zintegrowany system gospodarki odpadami, tj. podsystemów gromadzenia i transportu odpadów komunalnych. Wdrażanie pozostałych ogniw ułatwi z pewnością decentralizacja zarządzania i rozwój przedsiębiorczości.

Szczególnego znaczenia nabiera obecnie problem utylizacji odpadów. Model zielonogórski "PREKO ZG" wydaje się w tym względzie godny uwagi. Podejmując decyzję o budowie komunalnej kompostowni odpadów kierowano się przede wszystkim dwoma względami - szybkim pomniejszaniem się pojemności eksploatowanego wysypiska odpadów i odmową deponowania odpadów poza granicami miasta. W tym momencie nie zauważano jeszcze złożoności zagadnienia. Kompostownia wymusiła oddzielne zajęcie się problemem odpadów użytkowych i przemysłowych, zapoczątkowała podejmowanie kolejnych kroków systemowych.

Celem nadrzędnym kompostowania odpadów nie jest produkcja kompostu, lecz takie tlenowe zmineralizowanie zanieczyszczeń stałych, aby masa odpadowa kierowana na składowisko ostateczne (inertne) zachowywała się jak odpad składowany naturalnie, po 15-20 latach przebywania w hałdzie wysypiskowej. Oznacza to, że zutylizowane odpady zmniejszą objętość do 30 % masy wyjściowej (wliczając w to segregację) i pozbawione są w 80 % związków organicznych, które w wyniku fermentacji mogłyby tworzyć metan - gaz wysypiskowy, mający między innymi wpływ na pogłębianie się efektu cieplarnianego. Eliminując metan czyni się wysypisko bezpiecznym, gdyż likwiduje się samozapłony i towarzyszące im występowanie dymów. Przerobiony tlenowo w temperaturze 70°C odpad staje się bezpiecznym pod względem sanitarnym dla obsługi składowiska. Składowisko pozbawiane jest gryzoni i żerującego ptactwa. Łącząc składowisko z zakładem utylizacji wydłuża się trzykrotnie jego okres eksploatacji oraz co ważne, minimalizuje wymóg drogiego zabezpieczenia podłoża przed zanieczyszczeniem wodami odciekowymi.

Aby wysegregować ze strumienia odpadów komunalnych odpady użytkowe ustawionych zostało na terenie miasta 900 różnokolorowych pojemników o pojemności 1,1 m³ na makulaturę, szkło, tworzywa sztuczne, tekstylia, a ponadto kontenery na odpady wielkogabarytowe oraz pojemniczki i worki na odpady niebezpieczne jak baterie i lekarstwa; określono również sposób zbycia surowców. W drugim etapie, celem podwojenia odzysku surowców wtórnych, zwiększona zostanie ilość pojemników, wprowadzone będą "żółte worki" i wybudowana sortownia odpadów użytkowych. Przyjęte rozwiązania organizacyjne i techniczne zapożyczono z wprowadzonego w Niemczech systemu dualnego. Odpady niebezpieczne pochodzenia przemysłowego i komunalnego deponowane będą na składowiskach specjalnych. Projektując składowiska oparto się na przykładowych rozwiązaniach z Holandii, Danii i Węgier.

Kompostowaniu poddawane są odpady zakwalifikowane do następujących grup:

• 02 - Odpady z rolnictwa, sadownictwa, hodowli, rybołówstwa, leśnictwa oraz przetwórstwa żywności

• 02 01 Odpady z produkcji podstawowej

• 02 01 03 - Odpadowa masa roślinna w sadownictwie i rolnictwie

• 02 02 - Odpady z przygotowania i przetwórstwa produktów spożywczych pochodzenia zwierzęcego

• 02 02 01 - Odpady z mycia i przygotowania surowców

• 02 02 02 - Odpady z uboju i przetwórstwa ryb

• 02 02 03 - Surowce i produkty nie nadające się do spożycia i przetwórstwa

• 02 03 - Odpady z przygotowania i przetwórstwa produktów spożywczych i używek pochodzenia roślinnego

• 02 03 04 - Surowce i produkty nie nadające się do spożycia i przetwórstwa

• 16 - Odpady różne, nie ujęte w innych grupach

• 16 09 - Inne odpady podobne do komunalnych z pielęgnacji terenów zielonych

• 16 09 01 - Odpady nadające się do kompostowania

• 19 - Odpady z urządzeń do likwidacji i neutralizacji odpadów oraz oczyszczania ścieków i gospodarki wodnej

• 19 08 - Odpady z oczyszczalni ścieków nie wyspecyfikowane inaczej

• 19 08 01 - Skratki

• 19 08 02 - Zawartość piaskowników

• 19 08 04 - Osady z oczyszczania ścieków przemysłowych

• 19 08 09 - Osady z oczyszczania ścieków komunalnych ustabilizowane

• 20 - Odpady komunalne

• 20 02 - Odpady z pielęgnacji terenów zielonych

• 20 02 01 - Odpady nadające się kompostowania

• 20 03 - Inne odpady komunalne

• 20 03 01 - Nie segregowane odpady komunalne

Odpady dowożone na kompostownię wyładowywane są bezpośrednio do zbiorników magazynowych, które stanowią pierwszy element ciągu technologicznego (rys. 6-3).

Ciąg technologiczny składa się z 4 komór: zbiornika magazynowego "M" oraz zbiorników oznaczonych literami "A", "B" i "C". Wybudowano 6 ciągów technologicznych zgrupowanych w dwa zespoły, po trzy ciągi. Do każdego zespołu przylega jedna zasobnia na. ustabilizowane biologicznie odpady.

Odpady poddawane procesowi kompostowania w zbiornikach magazynowych i komorach "A", "B" i "C" są napowietrzane przez odsysanie gazów. Gazy schładzane są w wymienniku ciepła i przetłaczane przez biofiltr wypełniony kompostem. Odzyskiwane ciepło wykorzystywane jest do ogrzewania świeżego powietrza, kierowanego do podsuszania kompostu w zasobniach, a w okresie zimowym również do ogrzewania budynku obróbki kompostu Dosuszanie kompostu w zasobniach prowadzone jest, gdy jego wilgotność jest wyższa niż 35 %.

Rysunek 6-3.Plan sytuacyjny kompostowni w Zielonej Górze.

l - zespoły ciągów kompostowych: M - zbiorniki magazynowe, A, B, C - komory kompostowania. 2 - zasobnie (Z). 3 - zbiornik na ścieki. 4 - wentylatorownia. 5 - budynek obróbki kompostu. 6 - magazyn kompostu. 7 - biofiltr. 8 - budynek administracyjny i pomieszczenia gospodarcze. 9 - wagi. 10 - portiernia

Odpady z zasobni kierowane są na linię oczyszczania kompostu, na której prowadzi się następujące procesy jednostkowe:

• odsiewanie balastu w sicie obrotowym o prześwicie 40 mm,

• oczyszczanie kompostu ze szkła w separatorze części twardych,

• przesiewanie oczyszczonego kompostu na sicie wibracyjnym o prześwicie 20 mm.

Odsiew zawracany jest do komór kompostowych lub wykorzystywany na potrzeby własne, przesiew rozdzielany jest na sitach wibracyjnych na 3 frakcje: 13-20 mm, 7-13 mm i < 7 mm, które stanowią zasadniczy produkt handlowy i kierowane są do magazynu kompostu.

Balast, po wydzieleniu metali żelaznych za pomocą separatora elektromagnetycznego, oraz części twarde, usuwane są na składowisko balastu i odpadów przemysłowych podobnych do odpadów komunalnych.

Parametry technologiczne procesu kompostowania odpadów na kompostowni badano w okresie od lutego do kwietnia 1998 r. Badaniami objęto odpady komunalne oraz produkty kompostowania.

Zakres pomiarów obejmował:

• bilans masowy procesu,

• analizę morfologiczną surowców i produktów; wybierano ręcznie papier i kartony, szkło i ceramikę, tworzywa sztuczne, metale, tekstylia, drewno oraz inne składniki,

• skład chemiczny surowców i produktów; oznaczano: wilgotność, substancje organiczne (straty po prażeniu w temperaturze 550°C), azot ogólny, fosfor ogólny, potas, cynk, miedź, nikiel, ołów, kadm i chrom.

Komory magazynowe wypełniane były odpadami i osadami sukcesywnie w miarę ich przywozu. Napowietrzanie odpadów rozpoczynano po wypełnieniu odpadami około połowy objętości komory.

Rysunek 6-4. Schemat unieszkodliwiania odpadów w Zielonej Górze- bilans dobowy w 1998 r.[Mg]

W komorach magazynowych odpady przetrzymywane były od 9 do 12 dni. Czasy leżakowania odpadów w kolejnych komorach ciągu technologicznego (A, B i C) mieściły się w granicach od 7 do 10 dni.

W ciągu doby przerabia się w Zielonej Górze około 60 Mg odpadów komunalnych i 14 Mg osadów ściekowych o uwodnieniu ok. 65 %, z których uzyskuje się 51,5 Mg odpadów przekompostowanych. Część mieszaniny kompostowej (średnio 28 Mg) kierowana jest na linię sortowania, a pozostała ilość usuwana jest bezpośrednio na składowisko. Końcowymi produktami procesu oczyszczania kompostu są: frakcja gruba > 40 mm, balast - 12 Mg, części twarde - 9 Mg, oraz komposty o uziemieniu: <7 mm - 1,1 Mg, 7-13 mm - 3,6 Mg i 13 -20mm - 0,8 Mg (tab. 6.1).

Odpady komunalne z Zielonej Góry zawierały małe ilości frakcji drobnej (około 5 %). W odpadach dominowały składniki o wymiarach większych niż 120 mm (37,5 %), wysoki był również udział frakcji grubej (32,0 %).

Odpady zawierały duże ilości składników organicznych, średnio 53,2 %. Największe ich ilości występowały w frakcji średniej (ok. 72 %). Papier i tektura stanowiły 23,1 % masy odpadów, tworzywa sztuczne 7,9 % a szkło 7,6 % Wilgotność odpadów była wysoka i wynosiła średnio 53,5 %. Odpady zawierały stosunkowo duże ilości azotu (0,92 % s.m.) i fosforu (0,75 % s.m.).

Podczas kompostowania występowało bardzo intensywne odparowanie wody z odpadów. Wilgotność masy kompostowej zmniejszała się pomimo nawadniania jej odciekami. Wilgotności masy w kolejnych komorach wykazywała ona duże zróżnicowanie i kształtowała się następująco:

• komora "M"; od 48,4 do 60,2 %, średnio 56,6 %,

• komora "A"; od 40,3 do 57,5 %, średnio 47,8 %,

• komora "B"; od 44,5 do 48,1 %, średnio 44,0 %,

• komora "C"; od 26,5 do 42,7 %, średnio 39,5 %.

W odpadach po kompostowaniu frakcja organiczna stanowiła 39,0 %, dający się wydzielić papier i tektura - 12,8 %, tworzywa sztuczne - 16,6 %, szkło - 15,0 % i tekstylia 7,0 %.

Głównym składnikiem frakcji grubej (balast) były tworzywa sztuczne (35,1 %). W znacznych ilościach w odpadach występowały również: papier i tektura (19,6 %), tekstylia (16,0 %), frakcja organiczna (15,5 %) oraz metale (9,0 %). Podstawowymi składnikami “części twardych” były frakcja organiczna 41 % wagowo i szkło 40 % wag. 8,8 % masy odpadu stanowiły kawałki grubego papieru i kartonu i 7,7 % składniki nieorganiczne (kamienie, gruz).

W 1999 r. na wysypisko odpadów w Raculi dowieziono 74 400 Mg odpadów, z czego 16 050 Mg (21,6 %) poddanych zostało procesowi kompostowania.

Od 1992 roku w Zielonej Górze zaczęto wdrażać selektywną zbiórkę surowców wtórnych, dzięki czemu wydłuża się czas eksploatacji wysypiska oraz poprawa się wydajność kompostowni i jakość produkowanego kompostu.

W grudniu 2000 roku zakończono budowę i włączono do eksploatacji Stację Sortowania Odpadów Użytkowych. Jej zrealizowanie pozwoliło uporządkować gospodarkę surowcami wtórnymi na terenie miasta i zapoczątkować budowę wojewódzkiego systemu gospodarki odpadami surowcowymi. Zasadniczą funkcją Stacji jest przyjmowanie zbieranych w sposób selektywny (już u źródła) surowców wtórnych, a następnie wysortowywanie z nich jednorodnych surowców pozbawionych składników zanieczyszczających, na które stworzony będzie rynek zbytu. Podstawowymi elementami obiektu są: linia sortownicza do sortowania głównie makulatury i tworzyw sztucznych oraz urządzenia do rozdrabniania, prasowania i belowania odzyskiwanych surowców w tym balastu uzyskiwanego po przekompostowaniu odpadów komunalnych przygotowywanego jako paliwo alternatywne (RDF) celem uzyskiwania taniej energii cieplnej. Uzupełnieniem w technologii składowania i transportu jest wybudowana stacja przeładunkowa dla transportu tranzytowego.

Komunalna Stacja Sortowania Odpadów Użytkowych jest dopełniem system gospodarki odpadami komunalnymi i przemysłowymi w Zielonej Górze. Przejęła dotychczasową funkcję skupu i przygotowania surowców wtórnych, wykonywaną przez Okręgowe Przedsiębiorstwo Surowców Wtórnych.

Poprzez realizację Stacji zakłada się osiągnięcie następujących efektów:

• podwojenie dotychczasowego odzysku odpadów surowcowych,

• przetworzenie selektywnie zbieranych odpadów użytkowych w jednorodne surowce o większej wartości rynkowej,

• zmniejszenie strumienia odpadów usuwanych na wysypisko,

• poprawienie jakości odpadów kierowanych do kompostowni,

• wykorzystanie energetyczne odpadów przekompostowanych i rozdrobnionych,

• stworzenie podstaw nowoczesnego systemu gospodarki odpadami przydatnymi do wykorzystania.

Stacja Sortowania Odpadów Użytkowych składa się z :

• hali technologicznej sortowania odpadów użytkowych z linią sortowniczą,

• placu na kontenery,

• boksów magazynowych na surowce wtórne,

• rampy przeładunkowej .

Procesy jednostkowe obejmują:

• składowanie dowożonych odpadów w boksach magazynowych,

• sortowanie odpadów,

• prasowanie wyselekcjonowanych surowców,

• rozdrabnianie wyselekcjonowanych surowców i balastu,

Procesy uzupełniające:

• rozbieranie na części odpadów wielkogabarytowych

• rozdrabnianie odpadów drewnianych.

Zaplecze socjalne i techniczne służy zarówno Stacji Sortowania Odpadów Użytkowych jak i Kompostowni Odpadów Komunalnych. Stacja przyjmuje do sortowania zbierane selektywnie odpady: makulaturę, tworzywa sztuczne, szkło w postaci butelek i stłuczki szklanej, odpady drewniane w postaci mebli i części odpadów budowlanych, palet z wyłączeniem trocin, odpady gumowe - głównie opony i dętki, tekstylia (z wyłączeniem czyściwa). Sortowaniu (na linii sortowniczej) poddaje się również odpady suchych zbieranych w przezroczystych workach.

Aktualnie na terenie Zielonej Góry nie ma instalacji do termicznej utylizacji odpadów niebezpiecznych. Zakład Utylizacji przejmuje do selektywnego magazynowania odpady niebezpieczne chemicznie i bakteriologicznie, gromadząc je w:

• magazynie odpadów niebezpiecznych chemicznie, i następnie przewozi wydzielonym, specjalnym transportem do spalarni umiejscowionych poza miastem.

Wprowadzenie selektywnej zbiórki odpadów niebezpiecznych jako frakcji odpadów komunalnych oraz prawidłowa gospodarka tymi odpadami w obrębie zakładów rzemieślniczych, usługowych i przemysłowych muszą zostać poprzedzone ustaleniem miejsca i sposobu ich unieszkodliwiania. Podstawą stworzenia rozwiązań systemowych są szczegółowe zasady usuwania, wykorzystywania lub unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych, które określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 2 grudnia 1998 r. (Dz. U. Nr 145, poz. 942).

Magazyn Odpadów Niebezpiecznych zlokalizowany na terenie Zakładu Utylizacji Odpadów stanowi miejsce przejmowania odpadów niebezpiecznych, wysegregowanych metodą "u źródła" z odpadów komunalnych przez mieszkańców oraz odpadów niebezpiecznych pochodzących z drobnego przemysłu, usług, handlu, obiektów użyteczności publicznej i obsługi ludności. Zadaniem Stacji jest przyjęcie odpadów, ich segregacja asortymentowa oraz przekazanie do unieszkodliwiania po zgromadzeniu ilości odpadów uzasadniających ich transport do odbiorców. Przyjęto okres l roku jako maksymalny przedział czasowy składowania poszczególnych rodzajów odpadów.

Realizacja magazynu pozwoliła na :

• stworzenie podstaw systemu unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych,
• zmniejszenie ilości i szkodliwości odpadów kierowanych do składowania na składowisku komunalnym, a tym samym zmniejszenie wpływu eksploatowanego obiektu na środowisko oraz wydłużenie czasu jego eksploatacji,
• stworzenie mieszkańcom oraz małym zakładom handlowym, usługowym i przemysłowym możliwości bezpiecznego dla środowiska pozbywania się odpadów niebezpiecznych.

Kolejnym zadaniem inwestycyjnym systemu unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych powinno być wybudowanie małej spalarni służącej głównie odpadom powstającym w służbie zdrowia.

Wojciech Janka - Gospodarka odpadami komunalnymi w roku 2001 - seminarium IRR Kołobrzeg 2001 wyd.IRMA Gliwice 2001r.

Wojciech Janka - Unieszkodliwianie odpadów w Zielonej Gorze - system "Preko ZG" Wyd. Politechnika Zielonogórska - Zielona Gora 2000r. zeszyty naukowe nr 122.

Blaik P. - Logistyka - koncepcja zintegrowanego zarzadzania. Wyd. PWE W-wa 2001 r.

Wojciech Janka - Chrustek E. - Gospodarka odpadami - stan środowiska w Zielonej Gorze w 1999 roku. Wyd. Biblioteka Monitoringu Środowiska - Zielona Góra 2000 r.